११. संगणकाची गोष्ट : व्यवहार व कालमापन : अँटिकिथरो मेकॅनिझम : आर्किमिडीज आणि ॲलेक्झांड्रिया

‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’ या यंत्रामागे नेमकी कोणाची प्रेरणाशक्ती असावी!? याचा वेध घेतला असता, आर्किमिडीज हे नाव चटकन पुढे येते! आर्किमिडीज हे त्याकाळातील एक अत्यंत ख्यातनाम गणितज्ञ, संशोधक व शास्त्रज्ञ होते. तत्कालीन वैज्ञानिक जगात त्यांचे कार्य दिशादर्शक ध्रुव तार्‍याप्रमाणे होते. त्यामुळे ‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’सारख्या यंत्राच्या जडणघडणीत त्यांचा हात असावा, अशी दाट शक्यता वर्तवली जाते.

आर्किमिडीज

आर्किमिडीज

आर्किमिडीज यांचा जन्म इसवी सन पूर्व २८७ साली झाला. त्यांचे बालपण सिसिली येथील सेरेक्यूज या ग्रीक वसाहतीत गेले. सिसिली हा मूळतः इटलीचा दक्षिणेकडील भाग होता. पुढे शिक्षण घेण्यासाठी आर्किमिडीज यांनी इजिप्तमधील ‘ॲलेक्झांड्रिया’ या शहराकडे प्रस्थान केले. पंजाबमधील मोहिमेवरुन परतल्यानंतर इसवी सन पूर्व ३३१ साली ॲलेक्झांडर द ग्रेटने इजिप्तच्या उत्तरेस ‘ॲलेक्झांड्रिया’ नावाचे शहर वसवले होते. त्यानंतर लवकरच ॲलेक्झांड्रिया हे एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक व शैक्षणिक केंद्र बनले. या शहरात प्राचीन काळातील भव्य असे वाचनालय होते. तिथे शिकण्याकरिता जगभरातून लोक येत असत.

त्याच सुमारास टसिबिअस नावाच्या गणितज्ञाने कालमापनासंदर्भात मौल्यवान संशोधन केले असल्याचे समजते. त्यांनी कालमापनासाठी एक यंत्रही विकसित केले होते. अगदी तेंव्हापासूनच यंत्रांमध्ये गिअरचा वापर करण्यात येत होता. ॲलेक्झांड्रिया येथील वास्तवव्यात आर्किमिडीज यांच्यावर त्यांच्या कार्याचा प्रभाव पडला असण्याची मोठी शक्यता आहे. आर्किमिडीज यांच्यावर मूळताच दैवी प्रतिभेचा वरदहस्त होता! ते एक अत्यंत कल्पक बुद्धिमत्तेचे व्यक्ती होते. त्यामुळे त्यांनी कालमापनाचे तंत्रज्ञान नव्या उंचीवर नेले असल्यास नवल वाटायला नको! याबाबतचा ओझरता उल्लेखही प्राचीन वर्णनात आढळतो.

ॲलेक्झांड्रियाचे कल्पनाचित्र

ॲलेक्झांड्रियाचे कल्पनाचित्र

ॲलेक्झांड्रिया येथील शिक्षण आटोपून आर्किमिडीज पुन्हा सेरेक्यूज, सिसिली येथे परतले. आपल्या कल्पक बुद्धिमत्तेच्या जोरावर त्यांनी गणिताच्या क्षेत्रात पुढे महत्वपूर्ण संशोधन केले, तसेच भूमिताचा वापर करुन वैशिष्ट्यपूर्ण अशी नवनवीन यंत्रे बनवली. त्यांनी नेहमीच्या भूमितीय आकारांचे क्षेत्रफळ व वस्तूमान शोधून काढण्याची पद्धत विकसित केली. त्या अनुषंगाने त्यांनी ‘पाय’ या गणितातील महत्त्वपूर्ण संख्येचा अधिक अचूक आकडा शोधून काढला. याशिवाय ‘आर्किमिडीज स्क्रू’ नावाने ओळखले जाणारे एक यंत्र विकसित केले. या यंत्राच्या सहाय्याने जमिनीवरील पाणी उंचावर चढवणे सहजशक्य झाले. वस्तूचा गुरुत्वमध्य शोधून काढण्याबाबतही आर्किमिडीज यांनी मोलाचे संशोधन केले. ‘योग्य टेकू मिळाल्यास मी पृथ्विसुद्धा तरफेच्या सहाय्याने उचलून दाखवीन’, असे त्यांनी म्हटल्याचे सांगण्यात येते.

मागील भाग | पुढील भाग

Advertisements
error: Content is protected !!