१४. संगणकाची गोष्ट : व्यवहार व कालमापन : अँटिकिथरो मेकॅनिझम : अंधःकार युग आणि पुनरुत्थान

रोमन साम्राज्याच्या अस्तानंतरचा काळ हा ‘अंधःकार युग’ म्हणून ओळखला जातो. साधारणतः इसवी सन ५०० ते इसवी सन १००० या कालखंडात मानवी प्रगतीला खिळ बसली. अरब जगत मात्र यास अपवाद होते. त्यानंतर १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीला इटलीमध्ये परिवर्तनाची एक नवी लाट आली. अगदी त्याचवेळी महाराष्ट्रातही वैचारिक दृष्टीकोनातून चिरंतर तत्त्वज्ञानाची मांडणी होऊ लागली होती. वैश्विक चैतन्याने जोडलेल्या या जगात सर्वत्र नव्या विचारांची पालवी फुटत होती!

त्याकाळी महाराष्ट्रात देवगिरीचे यादव राज्य करत होते. ११व्या व १२व्या शतकात चक्रधर स्वामींनी महानुभाव पंथाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनाची कास धरली. सर्वसामान्य लोकांपर्यंत आपले ज्ञान पोहचावे यासाठी त्यांनी मराठी भाषेचा पुरस्कार केला. त्यानंतर १२९०च्या सुमारास ज्ञानेश्वारांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ या ग्रंथाच्या माध्यमातून संस्कृत भाषेतील ज्ञान मराठी भाषेत आणले. ज्ञानेश्वर, नामदेव, गोरा कुंभार, चोखामेळा अशा अनेक समकालीन संतांनी त्यावेळी समाजप्रबोधनाचे कार्य केले. विशेष म्हणजे याकाळातच पुढे यादव साम्राज्याचा अस्त झाला व महाराष्ट्र पारतंत्र्यात गेला.

पुनरुत्थानाच्या काळातील एक कलाकृती

पुनरुत्थानाच्या काळातील इटली मधील एक कलाकृती

त्यावेळी इटलीमध्ये ग्रीक तत्त्वज्ञानाच्या आधाराने नाविण्यपूर्ण विचार रुजण्यास सुरुवात झाली होती. इटली, ग्रीस हे देश युरोपच्या प्रवेशद्वारावर आहेत. चीन पासून युरोप अंतर्गत रेशिम मार्गाने जो व्यापार चालायचा तो प्रामुख्याने याच भागातून होत असे. त्यामुळे इटलीतील शहरांना व्यापारी केंद्रांचे स्वरुप प्राप्त झाले. व्यापार वाढल्याने इटलीतील व्यापारी श्रीमंत होऊ लागले; तसे त्यांनी आपापल्या शहरांची सूत्रे हलवण्यास सुरुवात केली. याचदरम्यान १३५०च्या सुमारास युरोपला ‘ब्लॅक डेथ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या महामारीने घेरले. परिणामी युरोपची लोकसंख्या कमालीची घसरली. अशाने शेती तसेच व्यवसायात कामगारांची कमतरता निर्माण झाली. कामगारांची मागणी वाढल्याने समाजातील भेदभावाचे बंध आपसुकच ढिले झाले, शिवाय लोकांची आर्थिक परिस्थिती देखील सुधारली. त्याकाळी अचानक इतक्या मोठ्या प्रमाणात मृत्यू झाल्याने कदाचित माणसास जीवनाचीही किंमत उमगली असावी. आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन बदलल्याने प्राचीन तत्त्वज्ञानाने बहुदा पुनःश्च नव्याने जन्म घेतला. येथूनच खर्‍या अर्थाने ‘रिनेसॉन्स’ म्हणजेच ‘पुनरुत्थान’ होण्यास प्रारंभ झाला असे म्हणता येईल.

मागील भाग | पुढील भाग

Advertisements
error: Content is protected !!