१२. संगणकाची गोष्ट : व्यवहार व कालमापन : अँटिकिथरो मेकॅनिझम : आर्किमिडीज आणि सेरेक्यूज

आर्किमिडीज हे प्रतिभावान व्यक्ती होते. त्यामुळे सेरेक्यूजचा राजा दुसरा हिरो आणि त्यांचा मुलगा गेलो यांच्याशी त्यांचे मित्रत्त्वाचे संबंध निर्माण झाले. सेरेक्यूजचा राजा व आर्किमिडीज यांची एक कथा देखील सांगितली जाते. शाही सोनाराने आपल्या सोन्याच्या राजमुकूटात चांदीची भेसळ केली आहे, असा राजाला एकदा संशय आला. परंतु हे कसे सिद्ध करायचे? ते काही राजाला उमजेना! म्हणून त्यांनी आर्किमिडीजवर ही कामगिरी सोपवली. राजाच्या या कूटप्रश्नाने आर्किमिडीजही कोड्यात पडले. एके दिवशी आंघोळ करत असताना त्यांना अचानक एक कल्पना सुचली व ते ‘युरेका!!!’ असे ओरडत आहे त्या अवस्थेत राजाकडे पोहचले. त्यांनी पाण्याच्या एका भांड्यात अपेक्षित मोलाचे सोने बुडवले व विस्तापित झालेले पाणी मोजले. त्यानंतर त्यांनी राजमुकूट पाण्यात बुडवला व पुन्हा एकदा विस्थापित झालेले पाणी मोजले. अशाप्रकारे त्यांनी राजमुकूटाचे वस्तूमान व त्यावरुन त्याची घनता काढली. त्यानंतर त्यांनी राजमुकूटाच्या घनतेची अपेक्षित सोन्याच्या घनतेशी तुलना केली. तेंव्हा शाही सोनाराने राजमुकूट तयार करत असताना त्यात लबाडी केली असल्याचे उघड झाले. आर्किमिडीज यांच्या चातुर्याने राजा अत्यंत प्रभावित झाला.

आर्किमिडीज

आर्किमिडीज (कल्पनाचित्र)

तो राजकीयदृष्ट्या अस्थिर असा कालखंड होता. रोम येथील सत्तेने आपल्या सीमा विस्तारण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे सेरेक्यूजवर वारंवार आक्रमणे होत असत. आर्किमिडीज यांनी ही आक्रमणे परतवून लावण्यात मोलाची भूमिका बजावली. त्यांनी निर्माण केलेले एक यंत्र तटावरील शत्रूंची जहाजे उलथवून टाकू शकत असे. त्यामुळे सेरेक्यूजचा पाडाव करणे हे शत्रूसैन्यास सहजासहजी शक्य झाले नाही. अखेर दोन वर्षं सेरेक्यूजला वेढा दिल्यानंतर फसवणूकीने तेथील ग्रीक राजसत्तेचा पराभव करण्यात आला. रोमन जनरल मार्सेलस यांनी ते शहर नेस्तनाभूत करण्याची आज्ञा दिली. परंतु आर्किमिडीज यांना मात्र अभय देण्यात यावे, अशी आपल्या सैन्यास सूचना केली. एक रोमन सैनिक जेंव्हा आर्किमिडीज यांच्याजवळ पोहचला, तेंव्हा ते आपल्या संशोधनात्मक कार्यात पुरते गढून गेले होते, असे सांगितले जाते. आर्किमिडीज यांनी रोमन सैनिकाच्या बोलण्याकडे दूर्लक्ष केले, तेंव्हा त्याने त्यांस ठार मारले. ही घटना घडली तेंव्हा आर्किमिडीज हे साधारणतः पंचाहत्तर वर्षांचे वयोवृद्ध गृहस्थ होते.

सेरेक्यूजचा वेढा

सेरेक्यूजचा वेढा (कल्पनाचित्र)

मार्सेलस यांच्या आज्ञेनुसार सेरेक्यूज हे शहर उद्धस्त करण्यात आले. सेरेक्यूजमध्ये केलेली मौल्यवान लूट परतीच्या प्रवासात रोमकडे नेण्यात आली. सोबत आर्किमिडीज यांच्याकडील अत्याधुनिक यंत्रेही होती. त्यात ‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’सारखे एखादे यंत्र असावे, असे म्हणण्यास वाव आहे. कारण पुढे दीडशे वर्षांनंतर मार्सेलस यांच्या एका नातवंडाकडे प्रसिद्ध ग्रीक वक्ता सिसरो यांनी आर्किमिडीजचे एक यंत्र पाहिले. ते यंत्र पाहून सिसरो अत्यंत प्रभावित झाले. त्या यंत्राचे वर्णन सिसरो यांनी त्याकाळी लिहून ठेवले. त्यात ‘आर्किमिडीज यांनी मोठ्या कल्पकतेने पाच ग्रहांचे परिभ्रमण आपल्या यंत्रात प्रतिबिंबित केल्याचे’ ते सांगतात. सोबतच अवकाशातील सूर्याचे ग्रहण अचूकतेने दर्शवण्यासही ते यंत्र सक्षम असल्याचे ते नमूद करतात.

सिसरो

प्रसिद्ध ग्रीक वक्ता सिसरो (शिल्प)

आर्किमिडीज यांनी ‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’सारखे एखादे यंत्र निर्माण केले असावे, ही शक्यता सिसरो यांच्या नोंदीमुळे अधिक ठळक होते. सिसरो यांच्या नोंदी व्यतिरिक्त ‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’च्या अनुषंगाने इतरही काही पुरावे तज्ञांसमोर आले, ज्यानुसार या यंत्राची जडणघडण सिसलीमध्ये झाली असावी असा कयास बांधला गेला. आर्किमिडीज यांच्यानंतर साधारणतः दोनशे वर्षांनी ‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’ची निर्मिती करण्यात आली होती. तेंव्हा ‘अँटिकिथरो मेकॅनिझम’ हे आर्किमिडिज यांच्या यंत्राची सुधारित आवृत्ती असावे, अशी शक्यता वर्तवली जाते.

मागील भाग | पुढील भाग

Advertisements
error: Content is protected !!